Qobustan Milli Parkı: qayaüstü təsvirlər, muzey və palçıq vulkanları

Qobustan qoruğu (rəsmi adı Qobustan Milli Tarix-Bədii Qoruğu, ingiliscə çox vaxt "Gobustan National Park", yəni Qobustan Milli Parkı adlanır) Bakının cənub-qərbində, şəhərdən təxminən 60–70 km aralıda yerləşən və 6000-dən çox qayaüstü təsviri ilə tanınan açıq səma altında muzeydir. 2007-ci ildən UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısındadır. Burada qədim insanların daşlara həkk etdiyi ov, rəqs və qayıq təsvirlərini görə, müasir muzeyi gəzə və yaxınlıqdakı palçıq vulkanlarına baş çəkə bilərsiniz.

Diqqət: Qobustan qoruğunu Şamaxı yolu üzərindəki Qobustan rayonu ilə qarışdırmayın. Qoruq Bakıdan cənuba, Ələt istiqamətindəki sahil yolunun yaxınlığındadır. Fərqi aşağıda, ayrıca bölmədə izah etmişik.

Qobustan qoruğu haqqında

Qoruq 1966-cı ildə yaradılıb. Vikipediyaya görə qoruğun ümumi sahəsi təxminən 3096 hektardır. 2007-ci ildə milli qoruq statusu alıb və həmin il "Qobustan qayaüstü incəsənəti mədəni landşaftı" adı ilə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib. UNESCO-ya daxil olan landşaftın sahəsi 537 hektardır.

Ərazi daşlıq təpələrdən, iri qaya parçalarından və onların arasındakı mağara və sığınacaqlardan ibarətdir. Bir vaxtlar bu bölgənin iqlimi daha rütubətli olub, burada öküz, at, maral kimi heyvanlar yaşayıb. Bu gün ərazi yarımsəhra görünüşündədir.

Qobustan Milli Parkı, yoxsa Milli Tarix-Bədii Qoruq?

Bu adlar eyni yeri bildirir. Azərbaycan dilində rəsmi ad Qobustan Milli Tarix-Bədii Qoruğudur, gündəlik danışıqda sadəcə "Qobustan qoruğu" deyilir. İngilisdilli bələdçilərdə, xəritələrdə və tur saytlarında isə yer çox vaxt "Gobustan National Park" adlanır, buradan da "Qobustan Milli Parkı" ifadəsi yayılıb.

Fərq vacibdir: Azərbaycandakı milli parklar (məsələn, Şahdağ və ya Göygöl) təbiəti qoruyur. Qobustan isə tarix-mədəniyyət qoruğudur: burada qorunan əsas sərvət qayaüstü təsvirlər, qədim düşərgələr və qəbirlərdir. Xəritə tətbiqində axtararkən "Qobustan qoruğu" və ya "Gobustan National Park" yazsanız, hər ikisi sizi muzeyin girişinə aparar.

Qoruğun üç sahəsi: Böyükdaş, Kiçikdaş və Cingirdağ

Qoruq üç daşlıq yüksəkliyi əhatə edir: Böyükdaş, Kiçikdaş və Cingirdağ (Yazılıtəpə ilə birlikdə). Qayaüstü təsvirlər, qədim sığınacaqlar və düşərgələr bu üç sahəyə səpələnib. Ən tanınmış sığınacaqlardan biri Böyükdaşdakı "Ana zağa"dır: arxeoloqlar burada qədim insanların yaşayış izlərini və çoxlu təsvir aşkar ediblər. Adi ziyarətçi üçün açıq olan cığır muzeyin yaxınlığındadır. Qalan sahələrə getmək istəyirsinizsə, bunu əvvəlcədən qoruq əməkdaşlarından soruşun.

Burada kimlər yaşayıb?

Qobustanın qayaları arasındakı təbii sığınacaqlar və mağaralar minilliklər boyu insanlar üçün yaşayış yeri olub. Arxeoloqlar burada qədim düşərgələrin izlərini, alət və əşyaları, qəbirləri aşkar ediblər. Qayalarda təsvir edilmiş heyvanlar göstərir ki, o dövrdə buranın təbiəti indikindən xeyli fərqli olub: ərazidə öküz, at, maral yaşayıb, alimlər burada hətta cənub mamontunun izlərindən də bəhs edirlər.

Qobustan qayaüstü təsvirləri (petroqliflər)

Qobustanın əsas sərvəti qayalara həkk olunmuş 6000-dən çox təsvirdir. Onlar Paleolit dövründən orta əsrlərə qədər uzun bir dövrü əhatə edir. Təsvirlərdə bunları görəcəksiniz:

• Ov səhnələri — ox-yayla ov edən insanlar, öküz və maral fiqurları;
• Rəqs səhnələri — əl-ələ tutub rəqs edən insan fiqurları;
• Qayıqlar — üzərində avarçəkənlər olan uzun qayıqlar;
• Günəş və digər simvollar.

Qoruqda piyada cığırlar boyunca ən maraqlı təsvirlər nişanlanıb. Təsvirlərin bəzilərini ilk baxışdan seçmək çətindir, ona görə bələdçi ilə gəzmək xeyli faydalıdır.

Roma kitabəsi

Qoruğun ən məşhur tapıntılarından biri 1948-ci ildə aşkar edilmiş latın dilində kitabədir. Kitabədə Roma imperiyasının XII "İldırımlı" legionunun (Legio XII Fulminata) adı çəkilir və o, eramızın I əsrinin sonlarına aid edilir. Bu, məlum olan ən şərqdəki latın kitabəsi sayılır.

Qavaldaş

Girişə yaxın yerdə "Qavaldaş" adlanan təbii daş var. Ona kiçik daşla vurduqda qaval səsinə bənzər səs çıxır. Uşaqların ən çox sevdiyi yerlərdən biridir.

Niyə UNESCO irsidir?

Qobustan qayaüstü təsvirlərin sayına, onların əhatə etdiyi dövrün uzunluğuna və yaxşı qorunmasına görə dünyada nadir məkanlardandır. Təsvirlər burada yaşamış insanların ov, mərasim və gündəlik həyatını minilliklər boyu izləməyə imkan verir. UNESCO bu ərazini məhz "mədəni landşaft" kimi qəbul edib: yəni burada yalnız ayrı-ayrı təsvirlər deyil, qayalar, sığınacaqlar və qədim düşərgələr birlikdə qorunur.

Qobustan muzeyi (Petroqlif muzeyi)

2011-ci ildə qoruğun girişində müasir muzey açılıb. Muzeydə Qobustanın tarixi, qədim insanların həyat tərzi, arxeoloji tapıntılar və qayaüstü təsvirlərin mənası müasir ekspozisiya vasitəsilə izah olunur. Vitrinlərdə qoruqda tapılmış daş alətlər, ox ucları, taxıl üyütmək üçün daş kirkirələr və bəzək əşyaları nümayiş olunur. Muzey qoruğun girişindədir, ona görə qayalara qalxmazdan əvvəl buraya baxmaq rahatdır. Ziyarətə təxminən 40 dəqiqə – 1 saat ayırın.

Məsləhət: Əvvəlcə muzeyə girin, sonra qayalara qalxın. Muzeydə gördükləriniz cığırdakı təsvirləri tanımağa kömək edəcək.

Bilet qiymətləri və iş saatları

Qobustan qoruğunun bilet qiymətləri barədə məlumatlar fərqlidir. Banker.az-ın 2025-ci ilin mayında yaydığı xəbərə görə 1 iyun 2025-ci ildən qiymətlər belə olub:

iTicket.az-da isə 2026-cı ilin oktyabrında Qobustan biletləri kateqoriyadan asılı olaraq 1–15 AZN aralığında göstərilir. Ona görə yuxarıdakı rəqəmləri təxmini qəbul edin və dəqiq qiyməti kassada və ya iTicket.az-da yoxlayın.

İş vaxtı: Mədəni irs üzrə Dövlət Xidmətinin məlumatına görə qoruq hər gün 10:00–17:00 ziyarətçi qəbul edir. Biletləri girişdəki kassadan və ya iTicket.az vasitəsilə almaq olar. iTicket.az-da alınmış biletlər dəyişdirilmir və geri qaytarılmır.

Palçıq vulkanları

Qobustan və Xəzər sahili ərazisi dünyadakı palçıq vulkanlarının ən çox toplandığı yerlərdəndir: dünyadakı təxminən 700 palçıq vulkanından 300-ə yaxını bu bölgədədir. Kiçik vulkanların kraterlərindən soyuq, boz palçıq qaynayıb çıxır və yamac boyunca axır.

2024-cü ilin iyununda burada Palçıq Vulkanları Turizm Kompleksi açılıb. Kompleks Dövlət Turizm Agentliyinin tabeliyindədir. 2025-ci ilin əvvəlində yayılan rəsmi məlumata görə buraya giriş yerli ziyarətçilər üçün 5 AZN, tələbələr üçün 3 AZN olub. Bu qiymətlər təxminidir və dəyişə bilər.

Diqqət: Yağışdan sonra palçıq vulkanlarının ətrafı və ora gedən yol palçıqlı və sürüşkən ola bilər. Adi minik maşını ilə getməzdən əvvəl yolun vəziyyətini yerli sürücülərdən və ya tur şirkətindən soruşun.

Palçıq çox yapışqandır. Köhnə ayaqqabı geyinin və maşında yaş salfet saxlayın.

Fotoqraflar üçün

Qayaüstü təsvirlər səhər və axşamüstü, günəş şüaları yandan düşəndə daha aydın görünür. Günortaçağı işıq düz düşdüyü üçün təsvirlər qayanın fonunda itə bilər. Palçıq vulkanlarında isə kraterlərdən çıxan qabarcıqları yaxından çəkmək üçün telefonun video rejimindən istifadə edin. Peşəkar və kommersiya çəkilişləri üçün qoruqda ayrıca ödəniş və icazə tələb olunur. iTicket.az-da 2026-cı ilin oktyabrında göstərilən tariflərə görə, məsələn, reklam fotoçəkilişi bir iş günü üçün 1000 AZN, sənədli film çəkilişi 500 AZN-dir (təxmini, dəyişə bilər). Adi turist fotoları üçün belə ödəniş tələb olunmur.

Qobustan qoruğu və Qobustan rayonu: fərq nədir?

"Qobustan" adı Azərbaycanda bir neçə yerə aiddir və bu, səyahətçiləri tez-tez çaşdırır. Qayaüstü təsvirləri görmək üçün Şamaxı yoluna yox, Ələt istiqamətinə getməlisiniz.

Qobustan rayonu 1990-cı ildə yenidən yaradılıb, sahəsi təxminən 1369 km²-dir. Rayonun ən tanınmış abidəsi Qobustan şəhərindəki (Mərəzədəki) Diri Baba türbəsidir. Qayaya oyulmuş bu ikimərtəbəli türbə 1402-ci ilə aid edilir və Şirvan memarlıq məktəbinin nümunələrindəndir.

Məsləhət: Diri Baba türbəsi Bakıdan Şamaxıya gedən yolun üstündədir. Qəbələ və ya İsmayıllı səfərinə çıxırsınızsa, yolda dayanıb baxmaq rahatdır. Qayaüstü təsvirlər qoruğu ilə eyni gündə gəzmək isə əks istiqamətlər olduğu üçün əlverişli deyil.

Qobustana necə getmək olar

Şəxsi avtomobil və ya taksi

Bakıdan cənuba, Ələt istiqamətində sahil boyu gedən magistral yolla hərəkət edin. Qoruğa dönən yolun yanında lövhələr var. Yol tıxacdan asılı olaraq təxminən 1 saat çəkir. Taksi ilə getsəniz, gözləmə və geri dönüş barədə sürücü ilə əvvəlcədən razılaşın: qoruğun yanında boş taksi tapmaq çətindir.

Tur ilə

Bakıdakı turizm şirkətləri Qobustan və palçıq vulkanlarını birləşdirən yarımgünlük turlar, Atəşgah və Yanardağ əlavə olunmaqla tamgünlük turlar təklif edir. Maşını olmayanlar üçün bu ən rahat yoldur. Tur qiymətinə giriş biletlərinin və palçıq vulkanlarına transferin daxil olub-olmadığını soruşun.

İctimai nəqliyyat

Qobustan qəsəbəsi istiqamətinə avtobuslar var, lakin biz qoruğa birbaşa gedən dəqiq marşrutu rəsmi mənbədə təsdiqləyə bilmədik. Avtobusdan düşdükdən sonra qoruğa qədər, palçıq vulkanlarına isə daha çox yol getmək lazım gəlir. Ona görə bu variantı yalnız marşrutu xəritə tətbiqindən əvvəlcədən yoxladıqdan sonra seçin.

Ən yaxşı vaxt

• Yaz (aprel–iyun) — ən yaxşı mövsümdür. Hava mülayimdir, təpələr yaşıllaşır.
• Payız (sentyabr–oktyabr) — sərin və rahatdır.
• Yay — qayalar çox qızır, kölgə azdır. Mütləq səhər tezdən gəlin, su və papaq götürün.
• Qış — külək güclü və soyuq olur, amma izdiham olmur.

Qoruq 17:00-da bağlandığı üçün səhər çıxmaq daha məqsədəuyğundur. Əvvəlcə Qobustanı, sonra palçıq vulkanlarını gəzib, günortadan sonra Bakıya qayıda bilərsiniz.

Bir günlük plan: Qobustan və palçıq vulkanları

1. 09:00–09:30 — Bakıdan yola çıxın.
2. 10:00–11:00 — Petroqlif muzeyi.
3. 11:00–12:30 — Qayaüstü təsvirlər cığırı və Qavaldaş.
4. 13:00–14:30 — Palçıq vulkanları.
5. 15:00–16:00 — Bakıya qayıdış.

Gücünüz qalırsa, axşam Abşerona keçib Yanardağı da görmək olar. Amma bu, uzun və yorucu gün olacaq, xüsusilə uşaqlarla.

Uşaqlarla Qobustan

Uşaqlar üçün Qobustanın ən maraqlı hissələri Qavaldaş, qayalardakı heyvan təsvirlərini "tapmaq" oyunu və palçıq vulkanlarıdır. Bir neçə məsləhət:

• Cığırlarda uşaq arabası ilə hərəkət çətindir, uşaq daşıyıcısı götürün.
• Qayalara dırmaşmağa icazə verməyin: həm təhlükəlidir, həm də təsvirlər zədələnə bilər.
• Muzeydə uşaqlara qədim insanların necə ov etdiyini və yaşadığını göstərin, sonra cığırda eyni səhnələri axtarın.
• Palçıq vulkanlarında uşaqlar üçün ehtiyat paltar və yaş salfet götürün.

Nə götürmək lazımdır

• Rahat idman ayaqqabısı (palçıq vulkanları üçün köhnə ayaqqabı);
• Su və yüngül qəlyanaltı;
• Papaq, günəş eynəyi və günəşdən qoruyucu krem;
• Küləkli günlər üçün gödəkçə;
• Tələbə və ya endirim üçün sənəd;
• Nağd pul (kiçik ödənişlər üçün).

Faydalı məsləhətlər

• Cığırlar daşlı və bəzi yerlərdə dikdir. İdman ayaqqabısı geyinin.
• Nişanlanmış cığırdan kənara çıxmayın, qaya yarıqlarına əl salmayın.
• Qayaüstü təsvirlərə toxunmayın, üzərinə yazı yazmayın. Bu, UNESCO irsidir.
• Su, papaq və günəşdən qoruyucu krem götürün. Ərazidə kölgə azdır.
• Bakıda qalan vaxtınızı planlaşdırmaq üçün Bakıda gəzməli yerlər siyahımıza baxın, şəhərin tarixi mərkəzi üçün isə İçərişəhər bələdçimiz var.