Qız qalası: tarixi, memarı, rəvayətləri, bilet və iş saatları

Qız qalası (Qiz qalasi) Bakının İçərişəhər hissəsində yerləşən, təxminən 28–31 metr hündürlüyündə silindrik daş qaladır və Azərbaycanın ən tanınmış simvollarındandır. Bu gün qalanın içində Bakının tarixindən bəhs edən muzey var, damından isə İçərişəhər və Bakı buxtası görünür. Qala şəhərin tam mərkəzindədir, Dənizkənarı bulvardan piyada bir neçə dəqiqəlik yoldur.

Qız qalası haqqında qısa məlumat

Qala dairəvi formadadır, bir tərəfindən isə divara çıxıntı (buttres) əlavə olunub. Birinci mərtəbədə xarici diametri təxminən 16,5 metrdir. İçərişəhər Qoruğunun məlumatına görə qalanın hündürlüyü bir tərəfdən 28, digər tərəfdən 31 metrdir. Divarların qalınlığı aşağıda 5 metr, yuxarıda isə 4,5 metrdir. İçəridə daş tağlarla örtülmüş 8 mərtəbə var.

Qalanın divarının içində qayaya oyulmuş su quyusu da var. Bu, mühasirə zamanı qalanın su ilə təmin olunması üçün nəzərdə tutulmuş ola bilər.

2000-ci ildə Qız qalası İçərişəhər və Şirvanşahlar sarayı ilə birlikdə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib. Qalanın təsviri Azərbaycanın pul əskinaslarında da yer alıb.

Qız qalası nə vaxt tikilib? Alimlərin fərziyyələri

Qız qalasının tikilmə tarixi bu günə qədər mübahisəlidir. Burada yalnız alimlərin irəli sürdüyü fərziyyələri qeyd edirik:

• XII əsr versiyası. Qalanın xarici divarında, yerdən təxminən 14 metr hündürlükdə kufi xətli daş kitabə var. Əsas oxunuşa görə orada Məsud ibn Davudun adı çəkilir. Kitabənin xəttinə əsasən bir çox tədqiqatçı qalanı XII əsrə aid edir.
• Daha qədim dövr versiyası. Bəzi alimlər qalanın bünövrəsinin eramızın IV–VI əsrlərinə, bəziləri isə hətta eradan əvvəlki dövrə aid olduğunu və əvvəlcə zərdüşti məbədi kimi istifadə edildiyini ehtimal edir.
• Funksiyası. Qalanın müdafiə, gözətçi və ya mayak qülləsi olduğu, həmçinin astronomik müşahidələr üçün istifadə edildiyi barədə də fərziyyələr var.

Bu versiyaların heç biri tam sübut olunmayıb. Ona görə bələdçilərin və ya saytların "dəqiq" tarix göstərməsinə ehtiyatla yanaşın.

Qız qalasının memarı kimdir?

Qısa cavab: qalanın memarı dəqiq məlum deyil. Əlimizdə yalnız bir yazılı mənbə var: qalanın üzərindəki kitabə. Aşağıda nəyin fakt, nəyin fərziyyə, nəyin isə rəvayət olduğunu ayrıca göstəririk.

Faktlar: kitabədə nə yazılıb

• Qalanın xarici divarında, yerdən təxminən 14 metr hündürlükdə kufi xətli kiçik daş kitabə var.
• İçərişəhər Qoruğunun rəsmi saytına görə kitabədə "Məsud ibn Davudun qülləsi" yazılıb. XIX əsrdə kitabəni oxuyan şərqşünas N. Xanıkov isə onu "Məsud ibn Davudun qübbəsi (günbəzi)" kimi oxuyub.
• Yazının xəttinə görə kitabə XII əsrə aid edilir.

Kitabədə "memar" sözü yoxdur, yalnız ad var. Ona görə bu adın kimə aid olduğu barədə fikirlər müxtəlifdir.

Alimlərin fərziyyələri

• Məsud ibn Davud memardır. Abşeron abidələrinin kitabələrində çox vaxt ustanın adı yazılır. Buna görə bir çox tədqiqatçı Məsud ibn Davudu qalanın memarı hesab edir.
• Məsud ibn Davud sifarişçidir. Bəzi alimlər onu XII əsrdə Azərbaycanda hökm sürən Səlcuqlarla bağlı bir bəy, yəni qalanı tikdirən şəxs sayır.
• Mərdəkanla əlaqə. Tarixçi Sara Aşurbəyli Məsud ibn Davudun Mərdəkandakı dairəvi qalanın (1232) memarı Əbdülməcid ibn Məsudun atası ola biləcəyini ehtimal edib.

Rəvayətlərdə "memar"

Xalq rəvayətlərində qalanı qızı üçün tikdirən hökmdardan danışılır, amma bu, tarixi şəxs deyil. Rəvayətlər memarın kimliyi barədə məlumat mənbəyi sayılmamalıdır.

Qız qalası Bakının simvolu kimi

Qız qalası təkcə turist məkanı deyil, Bakının və bütün Azərbaycanın vizit kartıdır. Onun təsviri müxtəlif illərdə buraxılmış manat əskinaslarında olub, 2006-cı ildən isə 10 manatlıq əskinasda və 5 qəpiklik sikkədə yer alır. Bakı haqqında kitablarda, suvenirlərdə və loqolarda ən çox rast gəlinən təsvir də məhz bu qaladır.

Qala İçərişəhərin cənub-şərq hissəsində, qədim sahil xəttinə yaxın yerdə ucalır. Bu gün qala ilə dəniz arasında Neftçilər prospekti və Dənizkənarı bulvar yerləşir.

Qız qalası rəvayətləri

Diqqət: Aşağıdakılar tarixi fakt deyil, xalq arasında danışılan rəvayətlərdir.

Qız qalası haqqında təxminən 20-yə yaxın rəvayət olduğu deyilir. Ən çox danışılanlar bunlardır:

Hökmdar və qızı. Ən məşhur rəvayətə görə bir hökmdar öz qızı ilə evlənmək istəyir. Qız vaxt qazanmaq üçün ondan dəniz kənarında hündür bir qala tikdirməsini istəyir. Qala hazır olanda qız onun damına çıxır və özünü dənizə atır. Rəvayətə görə qala adını bu hadisədən alıb.

Şahzadə və balıqçı. Başqa bir rəvayətdə qalada yaşayan şahzadə hər gün onu görməyə gələn balıqçını sevir. Bir gün balıqçı dalğalarda batmağa başlayır, şahzadə onu xilas etmək üçün qaladan suya atılır və hər ikisi həlak olur. Bu rəvayətdə qala sevgi və sədaqət simvolu kimi təsvir olunur.

Odsaçlı qız. Zərdüşti dövrünə bağlanan rəvayətlərdən birində qalanı düşməndən qoruyan odsaçlı qızdan danışılır.

Ad haqqında versiyalar

"Qız qalası" adının mənşəyi də dəqiq məlum deyil. Bir versiyaya görə qala heç vaxt düşmən tərəfindən alınmadığı üçün "toxunulmamış", yəni "qız" qala adlanıb. Başqa bir dilçilik versiyası adın "Göz qalası" (gözətçi qalası) ifadəsindən dəyişərək yarandığını ehtimal edir. Bunlar da fərziyyədir.

Qız qalası baleti (Əfrasiyab Bədəlbəyli)

Qalanın adı Azərbaycan musiqi tarixinə də düşüb. Bəstəkar Əfrasiyab Bədəlbəylinin "Qız qalası" baleti 18 aprel 1940-cı ildə Bakıda, Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında ilk dəfə göstərilib. Baletin həm musiqisini, həm də librettosunu Bədəlbəyli yazıb. Bu əsər Azərbaycanın ilk milli baleti, həm də müsəlman Şərqində ilk balet sayılır.

• Süjet: Balet Qız qalası ilə bağlı Bakı rəvayətinə, Gülyanaq adlı qızın əhvalatına əsaslanır. Musiqidə Azərbaycan xalq melodiyalarından istifadə olunub.
• İlk ifaçılar: Gülyanaq rolunu ilk azərbaycanlı balerina sayılan Qəmər Almaszadə ifa edib.
• Sonrakı quruluşlar: Balet sonrakı illərdə bir neçə dəfə yenidən səhnələşdirilib, o cümlədən Qəmər Almaszadənin xoreoqrafiyası ilə. Vikipediyaya görə yeni redaksiya 1999-cu ildə göstərilib.
• Bu gün: AZƏRTAC-ın xəbərinə görə teatr PAŞA Bank ilə memorandum çərçivəsində baleti bərpa edib yeni nəslə təqdim etmək üzərində işləyir.

Məsləhət: Baleti canlı izləmək istəyirsinizsə, Opera və Balet Teatrının afişasına və iTicket.az-a baxın. Tamaşa tarixi əvvəlcədən elan olunur, həmişə repertuarda olmur.

Qalanın quruluşu: diqqət edin

Qala-muzeyi gəzərkən bu detallara baxın:

• Buttres (çıxıntı). Qalanın bir tərəfində silindrik gövdəyə bitişik uzun çıxıntı var. Onun nə məqsədlə tikildiyi də mübahisəlidir: divarı möhkəmləndirmək, yoxsa başqa funksiya.
• Divarların qalınlığı. Aşağı mərtəbələrdə pəncərə oyuqlarının nə qədər dərin olduğuna baxın. Divarın qalınlığı burada təxminən 5 metrdir.
• Su quyusu. Qalanın divarının içində diametri təxminən 0,7 metr olan quyu var. Onun ağzı üçüncü mərtəbə səviyyəsindədir və divar boyunca təxminən 13 metr aşağı enir.
• Kufi kitabə. Qalanın xaricində, yerdən təxminən 14 metr hündürlükdə daş lövhə var. Diqqətlə baxsanız, onu aşağıdan da görə bilərsiniz.

Qala-muzeydə nə görəcəksiniz

Qala 1964-cü ildən muzey kimi fəaliyyət göstərir, 2011–2013-cü illərdə isə bərpa olunub. Bu gün mərtəbələrdə qalanın və Bakının tarixini izah edən ekspozisiya var. Mərtəbələr arasında dar daş pilləkənlə qalxılır.

Ən çox sevilən hissə qalanın damıdır. Buradan İçərişəhərin damları, Şirvanşahlar sarayı, Alov qüllələri, Dənizkənarı bulvar və Bakı buxtası görünür. Damda təhlükəsizlik üçün şəffaf maneələr qoyulub.

Məsləhət: Pilləkənlər dar və dikdir. Yaşlılar, kiçik uşaqlar və hərəkətdə çətinliyi olanlar üçün qalxmaq yorucu ola bilər. Uşaq arabasını aşağıda saxlamalı olacaqsınız.

Qız qalası bilet qiyməti (2026) və iş saatları

İçərişəhər Qoruğunun rəsmi saytına görə qala-muzey hər gün 10:00–19:00 işləyir. 2026-cı il üçün təxmini bilet qiymətləri (rəsmi saytda 2026-cı ilin oktyabrında yoxlanılıb, dəyişə bilər):

Eyni gündə Şirvanşahlar sarayına da baxmaq istəyirsinizsə, onun bileti ayrıca alınır (yerli böyüklər üçün 7 AZN). İçərişəhərdəki digər muzeylərin qiymətləri üçün İçərişəhər bələdçimizə baxın.

Uşaqlarla Qız qalası

Qız qalası uşaqlar üçün maraqlıdır: hündür qalaya qalxmaq, damdan dənizə baxmaq və rəvayətləri dinləmək onlarda yaxşı təəssürat yaradır. Bir neçə məsləhət:

• 5 yaşadək uşaqlar qiymət cədvəlində göstərilmir. Kiçik uşaq üçün bilet lazım olub-olmadığını kassada soruşun.
• Pilləkənlər dardır və yuxarı-aşağı hərəkət eyni yoldan olur. Uşağın əlindən tutun.
• Rəvayətləri uşaqlara əvvəlcədən danışın, amma onların tarixi fakt olmadığını da izah edin.
• Qaladan sonra bulvarda istirahət etmək və uşaqların qaçıb oynaması üçün yer tapmaq asandır.

Foto üçün yaxşı nöqtələr

• Qalanın qarşısındakı meydança — qalanı tam boyda çəkmək üçün.
• Bulvar tərəfi — qala və qala divarları birlikdə görünür.
• Qalanın damı — İçərişəhərin damları, Alov qüllələri və dəniz.
• Axşam — qala işıqlandırılanda xaricdən çəkilən fotolar xüsusilə gözəl alınır.

Necə getmək olar

• Metro: İçərişəhər və ya Sahil stansiyasında düşün. Hər ikisindən qalaya piyada 5–10 dəqiqəlik yoldur.
• Bulvardan: Dənizkənarı bulvarın mərkəz hissəsindən İçərişəhərə doğru qalxanda qala dərhal görünür.
• Taksi: Sürücüyə "Qız qalası" və ya "İçərişəhər, bulvar tərəfi" deməyiniz kifayətdir.

Ən yaxşı vaxt

Səhər açılan kimi gəlsəniz, növbə və izdiham az olur. Yayda günorta saatlarında damda kölgə yoxdur, ona görə səhəri və ya axşamüstünü seçin. Axşam qala işıqlandırılır, xaricdən foto çəkmək üçün ən gözəl vaxt budur.

Küləkli günlərdə (Bakıda bu tez-tez olur) damda soyuq ola bilər, yüngül gödəkçə götürün.

Bilet almaq və növbə

Bileti qalanın girişindəki kassadan almaq olar. Həftə sonları, bayram günlərində və yay aylarında xarici turist qrupları çox olur, ona görə qısa növbə yarana bilər. Qalanın içində eyni anda olan ziyarətçilərin sayı dar pilləkənlər səbəbindən məhduddur, bu da gözləmə vaxtını artıra bilər. Növbəsiz ziyarət üçün iş günlərində, açılışdan dərhal sonra gəlin.

Tələbələr endirimli bilet üçün tələbə biletini, uşaqlı ailələr isə uşağın yaşını təsdiq edən sənədi yanlarında saxlasınlar.

Yaxınlıqda nə görmək olar

• Şirvanşahlar sarayı — İçərişəhərin yuxarı hissəsində, piyada 10 dəqiqə.
• Multani və Buxara karvansaraları — qalanın lap yanındadır.
• Dənizkənarı bulvar və Xalça muzeyi — qaladan sahilə enib gəzintini davam etdirin.

İsmayıllıdakı Qız qalası ilə qarışdırmayın

"Qız qalası" adlı başqa abidələr də var. Ən çox axtarılanı İsmayıllı rayonundadır: Xanagah kəndindən təxminən 3 km şimalda, sıldırım qayanın üstündə XI–XII əsrlərə aid edilən orta əsr qalasının qalıqları. Rayonun digər məkanları üçün İsmayıllıda gəzməli yerlər bələdçimizə baxın.

Qız qalası, Şirvanşahlar sarayı və İçərişəhərin küçələrini birlikdə gəzmək üçün təxminən 3 saat ayırın. Belə bir gəzintini Qoşa qala qapısından başlayıb Qız qalasında bitirmək rahatdır: qaladan sonra birbaşa bulvara enirsiniz.

Bakıda daha çox yer görmək istəyirsinizsə, Bakıda gəzməli yerlər siyahımıza baxın. Şəhərdən kənarda isə Atəşgah məbədi Qız qalası ilə bağlı "od" mövzusunu davam etdirmək üçün yaxşı seçimdir.