İstisu və Kəlbəcər: mineral bulaqlar, yol və səfər qaydaları

İstisu Kəlbəcər rayonunda, dəniz səviyyəsindən təxminən 2225 metr hündürlükdə yerləşən isti mineral su bulaqları və keçmiş kurortdur. Sovet dövründə burada hər il on minlərlə insan müalicə alırdı; bu gün burada yenidən "İstisu" mineral suyu doldurulur, köhnə kurortun yerində isə yeni sanatoriya tikilir. Kəlbəcər Bakıdan təxminən 458 km uzaqdadır və hazırda ora əsasən turla və ya Gəncədən avtobusla gedirlər.

Diqqət: Kəlbəcərə səfər qaydaları Şuşa və Laçından fərqli ola bilər. Bu yazı hazırlanarkən yolumuzqarabaga.az portalında Kəlbəcər üçün şəxsi maşınla ayrıca istiqamət açıldığına dair rəsmi məlumat tapmadıq. Səfərdən əvvəl rəsmi saytı yoxlayın.

Qısa məlumat

İstisu: tarix və bu gün

"İstisu" sözün əsl mənasında "isti su" deməkdir. Bulaqların şəfa xüsusiyyəti yerli əhaliyə hələ orta əsrlərdən məlum olub. Bəzi mənbələr bulaqların yaranmasını 1139-cu ildə Gəncə yaxınlığında baş vermiş böyük zəlzələ ilə əlaqələndirir.

Kurortun sovet dövrü tarixi:

• 1925–1927: Azərbaycan SSR Səhiyyə Komissarlığı kurortu yaratdı, 1927-ci ildə açıldı.
• 1951: Yuxarı İstisuda vannalar, xəstəxana və otel tikildi.
• 1970-ci illər: Kurort ümumittifaq əhəmiyyəti qazandı, ildə təxminən 50 min nəfər müalicə alırdı.
• 1976: İstisu mineral suyunun şüşə qablara doldurulmasına başlandı; sonradan sanatoriyanın yanında doldurma zavodu fəaliyyət göstərdi.

1993-cü ildə Kəlbəcər işğal olundu, kurort tamamilə dağıdıldı. Rayon 2020-ci il noyabrın 25-də, üçtərəfli bəyanata əsasən, döyüşsüz Azərbaycana qaytarıldı.

Yeni İstisu sanatoriyası

Prezident İlham Əliyev Kəlbəcərdə "İstisu" sanatoriyasının (2022-ci il iyunun 26-da) və yeni mineral su zavodunun təməlqoyma mərasimlərində iştirak edib. 2024-cü ilin sentyabrında açıqlanan layihəyə görə kompleksdə 145 otaqlı əsas bina, 10 kottec və təxminən 10 min kvadratmetrlik SPA mərkəzi olacaq; burada mineral su, palçıq və iqlim müalicəsi nəzərdə tutulur. Sanatoriyanı və zavodu elektrik enerjisi ilə təmin edəcək "İstisu" yarımstansiyası 2024-cü ilin sentyabrında açılıb.

2025-ci ilin dekabrında yayılan məlumata görə, 34 hektarlıq "İstisu" Müalicə-İstirahət Kompleksinin 2026-cı ildə istifadəyə verilməsi planlaşdırılırdı. Bu yazı hazırlanarkən (2026-cı ilin oktyabrı) sanatoriyanın açıldığına dair rəsmi məlumat tapmadıq. Müalicə məqsədilə getmək istəyirsinizsə, əvvəlcə sanatoriyanın fəaliyyətə başlayıb-başlamadığını dəqiqləşdirin.

İstisu mineral suyu və zavod

İstisu mineral suyunun şüşəyə doldurulmasına 1976-cı ildə başlanmışdı. İşğal illərində Azərbaycanın istehsalı təxminən 30 il dayandı. Yeni "İstisu" mineral su zavodunun təməli 2022-ci ildə qoyulub, zavod 2024-cü il sentyabrın 2-də açılıb. Rəsmi məlumata görə, zavodun illik gücü 100 milyondan çox şüşə qabdır.

• Su necədir: Termal, yüksək minerallı, qazlı sudur — tərkibində hidrokarbonat, sulfat, natrium, xlorid, kalsium və maqnezium var.
• Harada almaq olar: "İstisu" suyu Azərbaycanın mağaza və marketlərində satılır, yəni onu dadmaq üçün Kəlbəcərə getmək şərt deyil.
• Kimə uyğun deyil: Zavod rəhbərliyi suyun hamilə və süd verən qadınlara, 7 yaşdan kiçik uşaqlara tövsiyə olunmadığını bildirib. Müalicə məqsədilə içəcəksinizsə, həkimlə məsləhətləşin.

Zavodun içərisinə ekskursiya imkanı barədə rəsmi məlumat tapmadıq — tur alarkən bunu turoperatordan soruşun.

Məsləhət: İstisu bulaqlarının suyu çox istidir (təxminən 60 °C). Bulaq çıxışlarında suya birbaşa toxunmayın və uşaqları yaxın buraxmayın.

Kəlbəcər rayonu: qısa tanışlıq

Kəlbəcər rayonu Azərbaycanın qərbində, Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunda yerləşir. Ərazisi təxminən 3050 km²-dir — ölkənin ərazicə ən böyük rayonlarındandır — və burada 147 yaşayış məntəqəsi var. Rayon Laçın, Xocalı, Ağdam, Tərtər, Goranboy, Göygöl və Daşkəsən rayonları, həmçinin Ermənistanla həmsərhəddir.

• Dağlar: Şimalda Murovdağ silsiləsi uzanır; onun ən yüksək zirvəsi Qamış dağıdır (3724 m). Dəlidağ massivi İstisunun yaxınlığındadır.
• Çaylar və göllər: Rayonun əsas çayı Tərtərdir. Qarabağ vulkanik yaylasında, dəniz səviyyəsindən təxminən 2729 m hündürlükdə Böyük Alagöl yerləşir — lakin bu ərazilərə sərbəst getmək hələ mümkün deyil.
• İşğal və qayıdış: Rayon 1993-cü il aprelin 2–3-də işğal olunub, 2020-ci il noyabrın 25-də Azərbaycana qaytarılıb. O vaxtdan rayonda yollar, enerji obyektləri (o cümlədən 2022-ci ildə işə düşən 4,4 MW gücündə "Kəlbəcər-1" SES-i) və yaşayış məntəqələri yenidən qurulur.

Kəlbəcər kəndləri: Zar və digərləri

Kəlbəcərin kəndləri mərhələli şəkildə bərpa olunur. Hazırda turist üçün maraqlı olanlar əsasən yol üstündəki və ya tur proqramına daxil olan kəndlərdir:

• Zar kəndi: Bu kənd yenidən salınır. Prezidentin Kəlbəcər rayonunda xüsusi nümayəndəsi Bəşir Hacıyevin 2026-cı il sentyabrın 12-də verdiyi məlumata görə, Zarda 547 fərdi ev, 100 yerlik uşaq bağçası və 528 şagird yerlik məktəb tikilib, tikinti başa çatdıqdan sonra keçmiş sakinlərin köçü başlayacaq. Kəndin təməli 2023-cü ilin avqustunda qoyulub.
• Vəng kəndi: Xudavəng monastırı bu kəndin yaxınlığındadır (aşağıda bax).
• İstisu qəsəbəsi: Yuxarı və Aşağı İstisu — bulaqlar, zavod və yeni sanatoriya buradadır.

Diqqət: Yeni salınan kəndlər yaşayış məntəqəsidir, turist obyekti deyil. Kəndlərə yalnız tur proqramı və ya rəsmi icazə çərçivəsində gedin, sakinlərin şəxsi həyatına hörmət edin.

Kəlbəcər: nə görmək olar

Kəlbəcər Azərbaycanın ən dağlıq rayonlarından biridir: Murovdağ silsiləsi, dərin dərələr, Tərtər çayı və alp çəmənləri. Turist infrastrukturu hələ yaradılır, ona görə səfər əsasən təbiət və tarixi abidələrə baxışdan ibarətdir.

1. Kəlbəcər şəhəri

Şəhər Tərtər çayı vadisində, təxminən 1584 m hündürlükdə yerləşir. Hazırda burada yeni yaşayış məhəllələri tikilir və keçmiş sakinlərin köçü mərhələli şəkildə davam edir: 2026-cı ilin sentyabrına olan məlumata görə, şəhərdə 162 ailə məskunlaşıb.

2. Tərtər çayı və Daştək dərəsi

Kəlbəcər yollarının əksəriyyəti Tərtər çayı boyunca gedir. Şəhər yaxınlığındakı Daştək dərəsi rayonun ən mənzərəli yerlərindəndir.

3. Yuxarı və Aşağı İstisu

Turların çoxu İstisuda dayanır: köhnə kurortun xarabalıqları, isti su bulaqları və ətrafdakı dağ mənzərəsi. Yeni kompleksin tikinti sahəsi də buradadır.

4. Xudavəng monastırı

Vəng kəndi yaxınlığında yerləşən orta əsr Alban monastır kompleksi IX–XIII əsrlərə aid edilir. Abidəyə ziyarətin hazırkı qaydalarını tur şirkətindən və ya rəsmi mənbələrdən soruşun.

5. Qayaüstü rəsmlər və daş abidələr

Kəlbəcər ərazisində petroqliflər, orta əsr qəbirüstü daşları və daş heykəllər var. Bəzi turlar bu yerlərə də baş çəkir.

Diqqət: Kəlbəcər rayonunun böyük hissəsi hələ minadan təmizlənməyib. Asfalt yoldan, bələdçinin göstərdiyi yerdən kənara çıxmayın; çəmənlərə, meşəyə, dağ yamaclarına sərbəst getməyin.

6. Kəlbəcər balı və yaylaqlar

Kəlbəcər yaylaqları ilə və balı ilə məşhurdur. Yayda rayona minlərlə arı ailəsi və mal-qara köçürülür: 2026-cı ildə 3396 fermerə məxsus 148 mindən çox arı ailəsinin mövsümi köçürülməsinə icazə verilib. 2026-cı il sentyabrın 12-də Kəlbəcərdə II Bal Festivalı keçirilib. Belə tədbirlərin tarixini xəbər saytlarından izləyin — yerli bal almaq üçün yaxşı fürsətdir.

Bir günlük tur necə keçir

Tur proqramları şirkətdən şirkətə dəyişir, amma ümumi sxem adətən belədir:

1. Səhər çox tez: Bakıdan yola düşmə.
2. Günorta: Suqovuşan və Ağdərə üzərindən, Tərtər çayı boyunca Kəlbəcərə (tur adlarında da çox vaxt "Kəlbəcər–Ağdərə–Suqovuşan" yazılır).
3. Günortadan sonra: Kəlbəcər şəhəri, İstisu, bulaqlar və mənzərə nöqtələri.
4. Axşam: Geriyə yola düşmə; Bakıya gecə gec çatılır.

İki günlük turlarda gecələmə adətən bölgədəki otellərdə olur və proqrama Şuşa, Xankəndi və ya Laçın əlavə edilir. Tur alarkən konkret olaraq soruşun: İstisuda neçə saat qalacaqsınız, gecələmə harada olacaq, qiymətə yemək daxildirmi.

Kəlbəcərə və İstisuya necə getmək olar

Turla (ən rahat yol)

Bakıdan Kəlbəcərə ən çox lisenziyalı turoperatorların turları ilə gedirlər. Turlar adətən Ağdərə və Suqovuşan üzərindən keçir və İstisu, Kəlbəcər şəhəri, bulaqlar və tarixi abidələri əhatə edir. Bəziləri Şuşa, Xankəndi və Laçınla birləşdirilir.

Tur saytlarında 2026 mövsümü üçün bir günlük turlar təxminən 65–70 AZN-dən, iki günlük turlar isə təxminən 150 AZN-dən elan olunurdu (təxmini, qiymətə nəyin daxil olduğunu dəqiqləşdirin). Turu seçərkən şirkətin Turizm Reyestrində olub-olmadığını soruşun — Qarabağa turları yalnız lisenziyalı şirkətlər təşkil edə bilər.

Gəncədən avtobusla

2025-ci il sentyabrın 9-dan Gəncə Beynəlxalq Avtovağzalından Kəlbəcərə müntəzəm avtobus reysi işləyir. Avtobus hər gün saat 08:30-da yola düşür və Goranboy, Naftalan, Suqovuşan və Ağdərə üzərindən keçir. Bilet qiyməti və satış qaydası haqqında rəsmi mənbədə məlumat tapmadıq — biletim.az-da yoxlayın.

Şəxsi maşınla

2025-ci ilin mayında yolumuzqarabaga.az portalına Ağdərə də daxil olmaqla 8 yeni istiqamət əlavə olundu, lakin Kəlbəcər o siyahıda yox idi. Bu yazı hazırlanarkən Kəlbəcər üçün şəxsi maşınla icazə verildiyinə dair rəsmi məlumat tapmadıq. Portalda istiqamətlər siyahısını yoxlayın; ümumi qaydalar üçün Yolumuz Qarabağa bələdçisinə baxın.

Tikilən yollar

• Toğanalı–Kəlbəcər–İstisu yolu: Göygöl rayonunun Toğanalı kəndindən başlayan bu yol Murovdağın altından keçən 11,7 km uzunluğunda Murovdağ tuneli ilə Kəlbəcəri Gəncə–Göygöl bölgəsinə birləşdirəcək. Tunelin texniki açılışı olub, lakin yolun tam istifadəyə verilməsi 2027-ci ilə planlaşdırılır.
• Kəlbəcər–Laçın yolu: Onlarla tuneli olan bu yolun tikintisi davam edir. Tamamlandıqda Kəlbəcəri Laçın və Şuşa ilə birləşdirəcək.

Ən yaxşı vaxt

• İyun–sentyabr: Ən uyğun dövr. Dağ yolları açıq, çəmənlər yaşıl olur. Axtarışların da ən çox olduğu mövsümdür.
• Oktyabr: Payız gözəldir, amma İstisuda hava artıq soyuq olur, qar düşə bilər.
• Noyabr–aprel: 2000 metrdən yuxarıda qış sərtdir, yollar qarlı ola bilər. Bu dövrdə səfər planlamazdan əvvəl turoperatorla dəqiqləşdirin.

Faydalı məsləhətlər

• Geyim: İstisuda yayda belə axşamlar soyuq olur. Gödəkçə, rahat və qapalı ayaqqabı götürün.
• Erkən çıxış: Yol uzundur; bir günlük turlar adətən səhər çox tez yola düşür və gecə qayıdır.
• Su və yemək: Yol boyu xidmət nöqtələri azdır. Su və yüngül qəlyanaltı götürün.
• Mobil rabitə: Dağlıq ərazilərdə zəif ola bilər.
• Sənəd: Şəxsiyyət vəsiqəsini mütləq yanınızda saxlayın.
• Qaydalar dəyişə bilər: Kəlbəcər üzrə səfər rejimi, yollar və sanatoriyanın vəziyyəti tez dəyişir — səfərdən əvvəl rəsmi saytı yoxlayın.