Cıdır düzü: Şuşanın məşhur düzənliyi — tarix, mənzərə və yol

Cıdır düzü (Cidir duzu) Şuşa şəhərinin cənub kənarında, Daşaltı dərəsinin üzərində yerləşən geniş düzənlikdir və Qarabağın ən tanınmış mənzərələrindən biridir. Xanlar dövründə burada at yarışları və bayramlar keçirilib, bu gün isə "Xarıbülbül" festivalı burada təşkil olunur. Bakıdan Şuşaya yol təxminən 360 km-dir; Cıdır düzü şəhər mərkəzindən bir addımlıqdadır.

Qısa məlumat

Cıdır düzü niyə məşhurdur?

"Cıdır" sözü at yarışı deməkdir, ad da buradan gəlir. Şuşanın salındığı gündən bu düzənlik şəhərin əsas bayram və yarış meydanı olub. Mənbələrə görə, Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan burada ildə iki dəfə rəsmi at yarışı keçirirdi, kiçik yarışlar isə hər həftə olurdu.

Burada təkcə at çapmırdılar:

• dəvə yarışları, qoç və dəvə döyüşləri,
• pəhləvan güləşləri,
• çövkən (atüstü top oyunu),
• "Papaq oyunu", "Yaylıq oyunu" və "Baharbənd" kimi cıdır oyunları təşkil olunurdu.

Novruz bayramında şəhər əhalisi Cıdır düzünə toplaşar, kəndirbazlar, musiqiçilər, təlxəklər çıxış edərdi. Şair Mir Möhsün Nəvvab da ədəbi-musiqi məclislərini bəzən burada keçirirdi. Bu gün də Cıdır düzü Şuşanın tarixi kimliyinin bir hissəsidir.

Nə görmək olar

Daşaltı dərəsinə mənzərə

Düzənliyin kənarından aşağıda, təxminən 200 metr dərinlikdə Daşaltı çayı axır. Sıldırım qayalar, meşəli yamaclar və uzaqda dağ silsilələri — Şuşanın kartpostallarda gördüyünüz əsas görüntüsü budur. Qayalar Şuşanı bu tərəfdən təbii qala kimi qoruyurdu.

Qırx pilləkən

Düzənliyin kənarından aşağı enən cığır "Qırx pilləkən" adlanır və Daşaltı dərəsinə, çay kənarındakı mağaralara aparırdı. Bu ərazilər işğal dövründə ciddi zərər görüb.

Diqqət: Daşaltı dərəsi və Cıdır düzünün ətrafındakı yamaclar minadan tam təmizlənməyib. Qayaların kənarına yaxınlaşmayın, rəsmi cığırdan çıxmayın və hasarları keçməyin.

Xarıbülbül çiçəyi

Qarabağın simvolu olan Xarıbülbül (elmi adı Ophrys caucasica) xüsusilə Cıdır düzü ətrafında rast gəlinən nadir bitkidir. Qafqaz endemikidir və Azərbaycanın Qırmızı Kitabına daxil edilib. Çiçəyi gördükdə şəkil çəkin, amma qoparmayın — qorunan bitkidir.

Şuşa qalası və şəhərin panoraması

Cıdır düzündən Şuşanın qala divarlarına və şəhərin bir hissəsinə də yaxşı mənzərə açılır. Qalanın tarixi haqqında Şuşa bələdçimizdə yazmışıq.

"Xarıbülbül" festivalı

Xarıbülbül festivalı Cıdır düzünün ən böyük tədbiridir. İlk festival 1989-cu ilin mayında Şuşada, xanəndə Seyid Şuşinskinin 100 illiyi münasibətilə keçirilib və konsertlər Cıdır düzündəki bir neçə səhnədə olub. 1992-ci ildə Şuşa işğal olunduğu üçün festival dayanıb.

Şuşa azad olunduqdan sonra festival 2021-ci ilin 12–13 mayında yenidən Cıdır düzündə keçirildi. O vaxtdan hər il may ayında təşkil olunur. Festivalı Heydər Əliyev Fondu və Mədəniyyət Nazirliyi təşkil edir.

Proqramda muğam, xalq musiqisi, klassik musiqi və xarici ölkələrdən gələn folklor kollektivlərinin çıxışları olur. Açılış və əsas konsertlər adətən Cıdır düzündəki açıq səhnədə keçirilir.

Diqqət: Festival günlərində Cıdır düzünə və Şuşanın bəzi küçələrinə giriş məhdudlaşdırıla bilər, otellər də tez dolur. Festival dövründə getmək istəyirsinizsə, tarixi və iştirak qaydalarını əvvəlcədən rəsmi mənbələrdən (xaribulbulfestival.az, Heydər Əliyev Fondu, Mədəniyyət Nazirliyi) öyrənin. Sadəcə mənzərə üçün gəlirsinizsə, festival günlərindən kənar tarix seçmək daha rahatdır.

Cıdır düzündə keçirilən digər tədbirlər

• Novruz: 2021-ci ilin martında Cıdır düzündə Novruz tonqalı qalandı. Xanlar dövründə də şəhər əhalisi Novruzu burada qeyd edirdi.
• Qarabağ atlarının nümayişi: 2021-ci ilin iyununda Heydər Əliyev Fondunun "Musiqi irsi və Qarabağ atları" kompozisiyası burada təqdim olunub. 2025-ci ilin 17 iyulunda və 16 sentyabrında rəsmi səfərlər zamanı Cıdır düzündə Qarabağ atlarının nümayişi və yarışı keçirilib.

Bu tədbirlərin çoxu rəsmi xarakter daşıyır və geniş ictimaiyyət üçün açıq olmaya bilər. Tarixləri xəbər saytlarından izləyin.

Qarabağ atı və cıdır ənənəsi

Cıdır düzünün tarixi Qarabağ atı ilə bağlıdır. Bu cins Qarabağ xanlığı dövründə xan ilxılarında yetişdirilib, dözümlülüyü və qızılı-kəhər rəngi ilə tanınıb, bu gün də Azərbaycanın milli simvollarından biridir. Xanlar dövründə Cıdır düzündə keçirilən yarışlar həm də bu atların nümayişi idi: atlılar tam çapışda müxtəlif fəndlər göstərir, "Baharbənd" oyununda yerə qoyulmuş əşyaları çapa-çapa götürürdülər.

Şuşa azad olunduqdan sonra bu ənənə yavaş-yavaş geri qayıdır. Cıdır düzündə Qarabağ atları ilə nümayişlər və yarışlar təşkil olunur. Belə tədbirlər adətən rəsmi tədbir kimi keçirilir, ona görə tarixləri əvvəlcədən xəbər saytlarından izləmək lazımdır.

Şuşada Cıdır düzü daxil bir günlük marşrut

Şuşaya bir günlük gəlirsinizsə, vaxtı belə bölmək rahatdır:

1. Səhər: Gəncə qapısı və Şuşa qalasının divarları boyunca gəzinti.
2. Günorta: Yuxarı və Aşağı Gövhər ağa məscidləri, güllələnmiş heykəllər, Bülbülün ev-muzeyi.
3. Günortadan sonra: Molla Pənah Vaqifin məqbərəsi.
4. Axşamüstü: Cıdır düzü — Daşaltı dərəsinə gün batımı mənzərəsi.

Bakıdan avtobusla gəlirsinizsə, 07:00 reysi ilə Şuşaya günortadan sonra çatırsınız (yol 6,5–7 saata yaxın çəkir). Bu halda gün batımını Cıdır düzündə izləmək üçün Şuşada gecələmək lazımdır.

Fotoqrafiya üçün məsləhətlər

• İşıq: Dərə günortadan sonra daha yaxşı işıqlanır. Səhər tezdən çox vaxt duman olur — bu da ayrıca gözəl kadrdır, amma uzaq dağlar görünmür.
• Obyektiv: Panorama üçün geniş bucaqlı obyektiv və ya telefonun panorama rejimi işə yarayır.
• Dron: Şuşada dron uçurmaq üçün xüsusi icazə tələb oluna bilər. Hərbi və dövlət obyektlərinin yaxınlığında dron qaldırmayın; qaydaları əvvəlcədən dəqiqləşdirin.
• Təhlükəsizlik: Ən yaxşı kadr üçün qaya kənarına çıxmaq lazım deyil — düzənliyin özündən mənzərə tam görünür.

Cıdır düzünə necə getmək olar

Cıdır düzü Şuşa şəhərinin içindədir, ona görə əvvəlcə Şuşaya çatmaq lazımdır. Şuşaya icazə ilə gedilir:

• Şəxsi maşınla: icazəni yolumuzqarabaga.az portalından və ya E-Polis tətbiqindən alın. İcazə 5 günədək verilir. Ətraflı: Yolumuz Qarabağa.
• Avtobusla: Bakı Beynəlxalq Avtovağzal Kompleksindən Şuşaya gündə iki reys var (07:00 və 11:00, 2026-cı il fevral məlumatı). Bilet 14,80 AZN-dir, yalnız biletim.az-da satılır və icazəni avtomatik verir.
• Turla: Demək olar ki, bütün Şuşa turlarının proqramında Cıdır düzü var.

Şuşa mərkəzindən Cıdır düzünə piyada gəzmək olar; maşınla gələnlər üçün düzənliyin yaxınlığında dayanmaq mümkündür.

Ən yaxşı vaxt

• May–iyun: Yaşıllıq, çiçəklər və festival mövsümü.
• Sentyabr–oktyabr: Aydın hava, uzaq məsafəyə görünüş, payız rəngləri.
• Gün batımı: Daşaltı dərəsinə düşən işıq ən gözəl bu saatda olur.
• Qış: Ərazi qar altında olur, külək güclü əsir. Mənzərə gözəldir, amma çox soyuqdur.

Səhər tezdən dərədə duman ola bilər — mənzərəni görmək üçün günortaya yaxın və ya axşamüstü gəlin.

Cıdır düzünə getmək üçün ən yaxşı vaxt sizin məqsədinizdən asılıdır: festival atmosferi istəyirsinizsə, may ayının festival günlərini seçin; sakit mənzərə və yaxşı foto istəyirsinizsə, iyun və ya sentyabr–oktyabrın iş günləri daha rahatdır. Şuşa dağlıq ərazidir, ona görə hava Bakıdan xeyli sərin olur — yayda da axşamlar üşüyə bilərsiniz.

Bakıdakı "Cıdır düzü" restoranı ilə qarışdırmayın

Google-da "Cıdır düzü restoranı" və "Cıdır düzü şadlıq sarayı" axtarışları çoxdur, amma bu axtarışlar Şuşadakı düzənliklə bağlı deyil. Söhbət Bakıda, Əhməd Rəcəbli küçəsində yerləşən "Cıdır Düzü" adlı şadlıq sarayından (restoranından) gedir. Toy, ziyafət və ya rezervasiya üçün onun öz səhifələri ilə əlaqə saxlayın.

Şuşadakı Cıdır düzü isə restoran deyil — açıq düzənlik və tarixi meydandır. Burada yemək üçün Şuşa şəhər mərkəzindəki kafe və restoranlara getmək lazımdır.

Faydalı məsləhətlər

• Geyim: Cıdır düzü açıq və küləklidir. Hətta yayda belə yüngül gödəkçə götürün.
• Təhlükəsizlik: Qaya kənarında selfi çəkməyin, uşaqlara diqqət edin.
• Vaxt: Cıdır düzünə 30–60 dəqiqə ayırmaq kifayətdir, amma gün batımını gözləmək istəsəniz, plana ayrıca vaxt qoyun.
• Birlikdə görün: Cıdır düzünü Şuşa qalası, Gövhər ağa məscidləri və Vaqifin məqbərəsi ilə bir marşrutda gəzmək rahatdır. Növbəti gün Laçına (Şuşadan təxminən 37 km) getmək olar.
• Qaydalar dəyişə bilər: Səfərdən əvvəl rəsmi saytı yoxlayın.