İlisu kəndi: Ulu körpü, şəlalə, qoruq, otellər və Qax gəzməli yerlər

İlisu Qax rayonunda, Böyük Qafqazın cənub yamacında yerləşən tarixi dağ kəndidir. Təxminən 300 il ərzində kiçik İlisu sultanlığının mərkəzi olub; bu gün daş qüllələri, köhnə körpüsü, şəlaləsi və isti bulaqları ilə Qax gəzməli yerlər siyahısının birinci sırasındadır. Kənd Qax şəhərindən təxminən 12–15 km, Bakıdan isə yolla təxminən 330–350 km uzaqdadır.

Qısa məlumat

İlisunun tarixi

Azərbaycan Vikipediyasına görə kəndin XIII əsrdə yarandığı hesab olunur. Adının mənşəyi ilə bağlı ehtimallardan biri «ili» (isti) və «su» sözlərinin birləşməsidir — bu, kəndin yaxınlığındakı isti bulaqlarla uyğun gəlir.

İlisu təxminən üç əsr eyniadlı sultanlığın paytaxtı olub. Sultanlıq 1844-cü ildə sona çatıb: sonuncu sultan Daniyal sultan (1831–1844) həmin il Şeyx Şamilin hərəkatına qoşulub və ərazi Rusiya imperiyasının tərkibinə keçib.

Kənd bu gün də o dövrün izlərini saxlayır: daş evlər, müdafiə qüllələri, məscid və bulaqlar. 1987-ci ildə ətraf meşələrdə İlisu Dövlət Təbiət Qoruğu, 2002-ci ildə isə İlisu Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu yaradılıb.

Qax gəzməli yerlər: İlisu və ətrafı

1. Sumuq qala

Kəndin simvolu sayılan daş müdafiə qülləsidir. İlisunun Bucaq məhəlləsində yerləşir. Mənbələr onu XVII–XVIII əsrlərə aid edir. Qüllə vaxtilə sultanlığın əsas müdafiə nöqtələrindən biri olub. Xaricdən baxmaq və şəkil çəkmək üçün ən yaxşı vaxt səhər saatlarıdır.

2. Ulu körpü

Kürmükçay üzərindəki daş körpüdür. Eurasia.travel-ə görə uzunluğu təxminən 15 m, eni 5 m-dir. Tikilmə tarixi mübahisəlidir: Azərbaycan Vikipediyası onu XVII əsrin sonu – XVIII əsrin əvvəlinə aid edir, bəzi mənbələr isə XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlində yerli usta Ömər tərəfindən tikildiyini yazır. Körpü artıq nəqliyyat üçün istifadə olunmur, amma ən çox şəkil çəkilən yerlərdəndir.

3. Ulu məscid

Kəndin mərkəzindəki tarixi məsciddir, XVII–XVIII əsrlərə aid edilir. Ziyarət zamanı geyimə diqqət edin və namaz vaxtlarında içəri girməyin.

4. Ramramay şəlaləsi

İlisunun ən populyar təbii məkanı. Kürmükçay üzərində, iki dağın arasında yerləşir. Bəzi mənbələr onu Azərbaycanın ən hündür şəlalələrindən biri adlandırır, amma hündürlüyü haqqında rəqəmlər bir-birinə uyğun gəlmir. Sərt qışlarda şəlalə donur.

Necə getmək olar: Yol çox pisdir və adi maşın üçün uyğun deyil. JAMnews-un 2021-ci il reportajına görə turistlər maşınlarını kəndin sonunda qoyur, qalan yolu yerli sürücülərin sovet istehsalı UAZ-469 («Villis») avtomobilləri ilə gedirlər. O zaman gediş-dönüş qiyməti 15 AZN idi — indiki qiyməti yerində soruşun.

5. İsti kükürdlü bulaqlar

Kəndin adı ilə əlaqələndirilən isti bulaqlar uzaq, dağlıq ərazidədir. Eurasia.travel-ə görə ora UAZ ilə və ya piyada gedilir, yolda bir neçə dəfə çay keçmək lazım gəlir, son kilometr piyadadır. Qayaya oyulmuş iki kiçik hovuzda ilıq su var. Giriş ödənişsizdir, heç bir xidmət yoxdur.

6. Qalaça (Şamil qülləsi)

İlisunun yuxarısında, Əzlidağ dağında yerləşən gözətçi qülləsidir. Adına baxmayaraq, Eurasia.travel-ə görə onu rus qoşunları tikib. Cığır gizli və çətindir, yalnız yerli bələdçi ilə getmək məsləhətdir.

7. Beşbulaq və kəndin küçələri

Kənddə 1863-cü ildə tikilmiş Beşbulaq bulağı və köhnə daş evlər var. İlisu həmçinin xalçaçılıq, keçəçilik və öz şivəsi ilə tanınır. Yerli mətbəxdə sürhü, qozlu aş və dələmə kimi yeməklər var — qonaq evlərində soruşun.

Məsləhət: Kəndin özünü piyada gəzin: Sumuq qala, Ulu körpü və məscid bir-birinə yaxındır. Şəlalə və bulaqlar üçün isə ayrıca yarım gün ayırın.

8. Cinli qala, Zaval və köhnə yaşayış yerləri

İlisu ətrafında daha az tanınan, amma tarixlə maraqlananlar üçün dəyərli yerlər də var:

• Cinli qala — Azərbaycan Vikipediyasına görə tədqiqatçı Şamil Fətullayev onu VII–IX əsrlərə aid edir.
• Kəndtala (Orta Könə) — kəndin əvvəlki yaşayış yeri, indiki İlisudan təxminən 3 km aralıda.
• Zaval — dərənin ən dar yerində torpaq, daş və ağacdan qurulmuş tarixi sədd. Eurasia.travel-ə görə bu, ayrıca gəzinti yeri deyil, amma yerli bələdçilər onun hekayəsini danışır.

Bu yerlərin çoxuna işarələnmiş cığır yoxdur, yerli bələdçi ilə getmək daha doğrudur.

İlisu qoruğu və İlisu Milli Parkı

İlisu ətrafında iki fərqli qorunan ərazi var və onları qarışdırmaq olur.

İlisu Dövlət Təbiət Qoruğu. 1987-ci il fevralın 20-də yaradılıb. Azərbaycan Vikipediyasına görə qoruq Böyük Qafqazın cənub yamacında, Zaqatala və İsmayıllı qoruqlarının arasında, təxminən 700–2 100 m hündürlükdə yerləşir. Sonradan genişləndirilib, indiki sahəsi təxminən 17 381 hektardır. Ərazinin çox hissəsi enliyarpaqlı meşədir: şərq fıstığı, Qafqaz vələsi və palıd. Burada maral, cüyür, qonur ayı, canavar və vaşaq yaşayır, 90-a yaxın quş növü qeydə alınıb. Qoruğu Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi idarə edir.

Qoruq turizm parkı deyil: məqsədi meşəni və heyvanları qorumaqdır. Qoruğun sərhədindəki lövhələrdə icazəsiz girişin qadağan olduğu yazılıb. Ona görə şəlalə və bulaq yollarında işarələrə və yerli bələdçilərin dediyinə əməl edin, ocaq qalamayın, zibil qoymayın.

İlisu Milli Parkı. Prezidentin 2025-ci il 14 iyul tarixli 664 nömrəli sərəncamı ilə Axar-Baxar milli parkı ilə birlikdə yaradılıb. Caliber.az-ın yazdığına görə parkın sahəsi 13 966 hektardır və Qax və Zaqatala rayonlarının ehtiyat torpaqlarını əhatə edir. Parkın əsasnaməsi 2026-cı il fevralın 6-da təsdiqlənib. Milli park qoruqdan fərqli olaraq ekoturizmə də açıq ola bilər, amma 2026-cı ilin oktyabrına parkın ziyarətçi marşrutları, giriş qaydası və ödənişi barədə rəsmi məlumat dərc olunmayıb. Getməzdən əvvəl Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin saytını yoxlayın.

Bir günlük nümunə marşrut

Səhər: Qaxdan İlisuya gəliş → kəndin mərkəzi, Ulu məscid və Beşbulaq → Sumuq qala → Ulu körpü.

Günorta: Kənddə yerli yeməklə nahar (sürhü və ya qozlu aş).

Günortadan sonra: UAZ ilə Ramramay şəlaləsi (yolun vəziyyətindən asılı olaraq 2–3 saat). Vaxt və güc qalırsa, isti bulaqlar üçün ayrıca gün ayırmaq daha yaxşıdır.

Axşam: Kənddə və ya Qaxda gecələmə.

İki gününüz varsa, ikinci günü isti bulaqlara və ya Şəkiyə ayırın — Şəki Qaxa ən yaxın böyük turist mərkəzidir.

Yanınıza nə götürmək lazımdır

• Su keçirməyən ayaqqabı: şəlalə və bulaq yollarında çay keçmək lazım gəlir;
• dəyişək paltar və dəsmal (isti bulaqlarda çimmək istəyirsinizsə);
• yağışlıq və isti gödəkçə;
• su və qəlyanaltı — şəlalə yolunda mağaza yoxdur;
• nağd pul: UAZ sürücüləri və kiçik qonaq evləri adətən nağd işləyir.

Necə getmək olar

Şəxsi maşınla

Bakıdan Qaxa iki əsas yol var: Şamaxı–İsmayıllı–Qəbələ–Şəki üzərindən və ya Yevlax tərəfdən. Məsafə təxminən 330–350 km, yol 5 saata yaxın çəkir. Qax şəhərindən İlisuya yol dağ yoludur, təxminən 20–30 dəqiqə çəkir. Yolüstü Şəkidə gəzməli yerlərə və Şəki xan sarayına baş çəkə bilərsiniz.

Avtobus və qatarla

Bakı Beynəlxalq Avtovağzalından Qaxa avtobus reysləri var. ADY də bu istiqamətə qatar təşkil edir; cədvəl üçün: ADY bilet almaq. Qaxdan İlisuya taksi ilə getmək rahatdır.

Turla

Bakıdan Şəki–Qax istiqamətinə 2–3 günlük turlar təşkil olunur. Turların çoxunda İlisu bir günlük dayanacaq kimi göstərilir.

Ən yaxşı vaxt

• May sonu – iyun: yaşıllıq, şəlalədə su çox olur, amma yağış tez-tez yağır.
• İyul – avqust: mövsümün zirvəsi, kənd ən canlı vaxtıdır. Otellər tez dolur.
• Sentyabr: sakit və mülayim, gəzinti üçün yaxşıdır.
• Qış: kənd sakitdir, şəlalə donur, amma UAZ yolları çətinləşir.

JAMnews-un yazdığına görə yağışlar səbəbindən şəlalə marşrutunda işlək mövsüm qısadır, ona görə yağışlı günlərdən sonra yolun vəziyyətini soruşun.

İlisuda harada qalmaq: otellər və kirayə evlər

İlisuda qalmaq üçün üç seçim var: kəndin özündə istirahət kompleksi və ya qonaq evi, kirayə kənd evi, ya da 12–15 km aşağıda, Qax şəhərində otel.

• Kənddəki istirahət kompleksləri. Kəndin ətrafında, dağ yamaclarında bir neçə istirahət kompleksi var. Məsələn, rezerv saytlarında İlisu kəndində «Sangar Gala Resort Hotel» göstərilir. Kompleks seçəndə son rəylərin tarixinə baxın: bəzi yerlər yalnız yay mövsümündə işləyir. Kimə uyğundur: kəndin içində qalıb səhər tezdən şəlaləyə yola düşmək istəyənlər.
• İlisu kirayə evlər və qonaq evləri. Kənddə ailələr evlərinin bir hissəsini günlük kirayə verir. Bu, adətən oteldən ucuzdur və ev sahibləri sürhü, qozlu aş kimi yerli yeməklər bişirə bilər. Kimə uyğundur: böyük ailə və dost qrupları, büdcəli səyahət. Ev sahibindən isti su, istilik və maşın üçün yer olub-olmadığını soruşun.
• Qax şəhərində otel. Rayon mərkəzində daha böyük otellər var. Məsələn, EL Resort Qax şəhərində, Heydər Əliyev prospektində yerləşir; rəsmi sayta görə qapalı hovuz, sauna, türk hamamı və restoranı var, il boyu işləyir. Kimə uyğundur: rahatlıq istəyən ailələr və İlisu ilə yanaşı Qax və Zaqatalanı da gəzmək istəyənlər.

Harada yemək: İlisuda böyük restoran seçimi yoxdur. Əsasən istirahət komplekslərinin restoranlarında və qonaq evlərində yemək olur. Şəlaləyə gedəcəksinizsə, su və qəlyanaltını kənddən götürün.

Yay mövsümündə və bayramlarda əvvəlcədən rezerv edin. Şəkidə qalıb İlisuya bir günlük gəlmək də olar — Şəki üçün variantlar: Şəki otelləri.

Faydalı məsləhətlər

• Dağ kəndi olduğu üçün axşamlar yayda da sərin olur — isti geyim götürün.
• Şəlalə və bulaq yollarına tək və adi maşınla getməyin; yerli sürücülərlə qiyməti əvvəlcədən razılaşdırın.
• Nağd pul götürün: kənddə kartla ödəniş hər yerdə olmaya bilər.
• Qoruq ərazisində zibil qoymayın, ocaq qalamayın.
• Vaxtınız varsa, marşrutu Şəkinin dağlarına — Şəki yaylası istiqamətinə uzadın.