Xınalıq kəndi: UNESCO irsi, yol, qonaq evləri və məsləhətlər

Xınalıq (Xinaliq) Quba rayonunda, dəniz səviyyəsindən 2000 metrdən yüksəkdə yerləşən qədim dağ kəndidir və Azərbaycanın ən hündür, ən ucqar yaşayış məntəqələrindən biri sayılır. Kənd Quba şəhərindən təxminən 57 km, Bakıdan isə təxminən 225 km aralıdadır. 2023-cü ildən Xınalıq UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısındadır, sakinləri isə dünyanın başqa heç bir yerində danışılmayan öz dillərini qoruyub saxlayırlar.

Qısa məlumat

Xınalıq və UNESCO

2023-cü il sentyabrın 18-də UNESCO Ümumdünya İrs Komitəsi 45-ci sessiyasında «Xınalıq xalqının mədəni landşaftı və Köç yolu» obyektini Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edib.

«Köç yolu» çobanların hər il yaylaq və qışlaqlar arasında sürüləri apardığı qədim marşrutdur. Report.az-ın məlumatına görə bu yol 200 km-dən uzundur və altı rayonun ərazisindən keçir. Yəni UNESCO təkcə kəndi deyil, burada əsrlərdir davam edən həyat tərzini də qoruyur.

Bundan bir az əvvəl, 2023-cü il sentyabrın 4-də prezident fərmanı ilə «Xınalıq və Köç yolu» Dövlət Tarix-Mədəniyyət və Etnoqrafiya Qoruğu yaradılıb. Kənd hələ 2007-ci ildən qoruq statusundadır.

Xınalıq dili və mədəniyyəti

Xınalıqlılar öz dillərində danışırlar. Yerli sakinlər bu dili «kətiş» adlandırırlar. Dilçilər onu Şimal-Şərqi Qafqaz dilləri ailəsinə aid edirlər: bəziləri ləzgi qrupuna yaxın, bəziləri isə ailənin ayrıca, təcrid olunmuş qolu sayır. Kəndlilərin çoxu Azərbaycan dilini də yaxşı bilir.

Xınalıq dili haqqında bir neçə fakt

• Danışanların sayı. Mənbələr fərqli rəqəm verir: Azərbaycan dilli Vikipediya təxminən 5 min, ingilisdilli Vikipediya isə (2007-ci il məlumatı ilə) təxminən 3 min nəfər göstərir. Dil əsasən Xınalıq kəndində və Quba rayonunun Gülüstan kəndində danışılır.
• Təhlükə altında. UNESCO-nun 2010-cu il «Təhlükədə olan dillər atlası»nda xınalıq dili «ciddi təhlükə altında» olan dil kimi qeyd edilib.
• Səs sistemi zəngindir. Dildə doqquz sait və çoxlu mürəkkəb samit var; buna görə qonaqlar üçün tələffüzü çətindir.
• Yazı. 2007-ci ildə Moskva Dövlət Universitetinin dilçiləri yerli müəllimlərlə birlikdə latın qrafikalı əlifba hazırlayıblar; sonrakı illərdə başqa variantlar da, o cümlədən kiril əsaslı əlifba təklif olunub.

Kəndin evləri daşdan tikilib və pillə-pillə yamac boyu düzülüb, ona görə bir evin damı çox vaxt yuxarıdakı evin həyəti kimi istifadə olunur. Burada qış uzun və sərt keçir, ona görə həyat tərzi əsrlər boyu maldarlıq və yun emalı ətrafında qurulub. Azerbaijan.travel də Xınalıqda əl ilə toxunmuş yun corabları yerli suvenir kimi xüsusi qeyd edir.

Kənddə nələrə baxmaq olar

Muzeylər

Kəndin girişində 2017-ci ildən arxeologiya muzeyi fəaliyyət göstərir. Burada Tunc dövrünə aid bilərziklər və sırğalar, sümükdən alətlər və məscidlərdən toplanmış əlyazmalar nümayiş olunur. Muzeyin divarlarını kəndlilərin bağışladığı xalçalar bəzəyir. Kənddə 2001-ci ildə yaradılmış tarix-etnoqrafiya muzeyi də var.

Məscidlər və pirlər

Xınalıqda bir neçə qədim məscid var; yerli sakinlər onların hamısını «pir» adlandırırlar. Ən məşhurları:

• Əbu Müslim məscidi — kəndin əsas cümə məscidi, VIII əsrlə əlaqələndirilir.
• Pir Comərd məscidi — X əsrə aid edilir.
• Xıdır Nəbi, Şeyx Şalbuz və İsrafil Baba ziyarətgahları.

Atəşgah

Kənddən təxminən 4–5 km qərbdə yerdən çıxan təbii qazın gecə-gündüz yandığı yer var. Yerli sakinlər onu müqəddəs yer sayırlar. Bakı yaxınlığındakı oxşar yerlər haqqında Yanardağ və Atəşgah bələdçilərimizdə oxuya bilərsiniz.

Şahyaylağı yolu

Kənddən yuxarıda, təxminən 14 km uzunluğunda torpaq yol Şahyaylağına qalxır. Bu yol yalnız hündür, yolsuzluq maşınları üçündür. Piyada gəzinti sevənlər üçün Azerbaijan.travel saytında Xınalıq–Qalaxudat kimi nişanlanmış marşrutlar da göstərilir.

Necə getmək olar

Xınalıq yolu: Qubadan kəndə

Bakıdan əvvəl Qubaya gedirsiniz (Bakı–Quba–Rusiya sərhədi yolu; ödənişli hissə üçün çipli kart lazımdır). Quba–Xınalıq yolu təxminən 57 km-dir və üç hissəyə bölünür:

1. Quba → Qəçrəş (təxminən 12 km). Yol meşənin içindən keçir, kənarında çoxlu istirahət mərkəzi və restoran var. Həftə sonları burada tıxac olur.
2. Qəçrəş → Qırızdəhnə və Nazlı bulaq. Sonra yol Qudyalçay dərəsi boyu qalxır. Təxminən 30-cu kilometrdə, Qırızdəhnə ərazisində «Nazlı bulaq» kimi tanınan hissə və eyni adlı istirahət mərkəzi var — dincəlmək üçün rahat dayanacaqdır.
3. Son hissə — Xınalığa qalxış. Dərə daralır, yol dağ yamacı ilə, bəzi yerlərdə uçurum kənarından keçir və 2000 metrdən yuxarıdakı kəndə çıxır.

Yol asfaltdır, amma dar və döngəlidir. Yayda adi minik maşını ilə getmək olar, sadəcə tələsməyin və mənzərəni çəkmək üçün yalnız təhlükəsiz genişliklərdə dayanın. Yolun başlanğıcındakı məkanlar haqqında Qubada gəzməli yerlər yazımızda oxuya bilərsiniz.

Diqqət: Güclü qar və yağışdan sonra yolda sürüşmə və daş düşməsi ola bilər. Məsələn, 2026-cı il sentyabrın 30-da yolun «Nazlı bulaq» hissəsində sürüşmə olub, yola qum və palçıq axıb və hərəkət müvəqqəti dayanıb (APA). Belə günlərdə turlar da bəzən Xınalığı proqramdan çıxarır. Yola çıxmazdan əvvəl hava proqnozuna və yerli xəbərlərə baxın.

İctimai nəqliyyat və taksi ilə

Bakıdan Qubaya avtobusla gedib, Qubadan Xınalığa yerli taksi götürmək olar. Taksi qiymətinə əvvəlcədən razılaşın və sürücünün gözləyib-gözləməyəcəyini soruşun. Qubadan Xınalığa birbaşa müntəzəm ictimai nəqliyyat haqqında etibarlı mənbə tapmadıq, ona görə yerində soruşmaq daha yaxşıdır.

Turla

Bakıdan «Quba və Xınalıq» bir günlük turları çoxdur. Amma bir gündə Bakıdan gedib-qayıtmaq 450 km-dən çox yol deməkdir. Kəndi rahat görmək üçün ən azı bir gecə qalmağı tövsiyə edirik.

Harada qalmaq

Xınalıqda qonaq evləri

Kənddə ailələrin işlətdiyi qonaq evləri var. BMT-nin İnkişaf Proqramının dəstəyi ilə həyata keçirilən layihə çərçivəsində 16 qonaq evi sahibinə su qızdırıcıları, sobalar və qaz plitələri verilib. Son illərdə kənddə onlarla köhnə evin təmiri də aparılıb. Bəzi qonaq evləri beynəlxalq rezervasiya saytlarında da görünür.

Şərait sadədir: bəzi evlərdə hamam və tualet həyətdə olur. Adətən yemək də qonaq evində təklif olunur. Rezervasiya edərkən isti su, istilik və yeməyin qiymətə daxil olub-olmadığını soruşun.

Qubada və ya Qəçrəşdə qalmaq

Daha rahat şərait istəyirsinizsə, Qubada və ya Qəçrəş meşəsindəki istirahət mərkəzlərində qalıb Xınalığa gündüz gedə bilərsiniz. Seçim üçün Quba otelləri bələdçimizə baxın.

İki günlük nümunə plan

• 1-ci gün. Səhər Bakıdan Qubaya çıxış. Qubada qısa fasilə: Cümə məscidi, Qudyalçay körpüsü və Qırmızı Qəsəbə. Günortadan sonra Qəçrəş meşəsindən keçərək Xınalığa qalxış. Axşam kəndi gəzmək və qonaq evində şam yeməyi.
• 2-ci gün. Səhər tezdən kəndin yuxarısından gün doğumuna baxış, sonra muzey və məscidlər. Günorta Qubaya enmə və Bakıya qayıdış. Vaxt qalarsa, yolda Qəçrəşdə nahar edin.

Bu planla həm kəndi tələsmədən görürsünüz, həm də dağ yolunu gündüz, işıqda keçirsiniz.

Ən yaxşı vaxt

• İyun–sentyabr: yol ən rahat vaxtındadır, yaylaqlar yaşıldır, çobanlar sürüləri dağa çıxarır. Ən yaxşı dövr budur.
• May və oktyabr: havalar soyuq ola bilər, bəzən qar yağır, amma turist azdır.
• Noyabr–aprel: Xınalıqda qış uzun və sərtdir. Kənd qarlı mənzərədə çox gözəl görünür, amma yol çətinləşə bilər. Qışda dağ havası istəyirsinizsə, Şahdağ və Laza kəndi daha asan əlçatandır.

Yayda belə Xınalıqda axşamlar soyuq olur, isti geyim mütləqdir.

Xınalığa hörmətlə səyahət

Xınalıq muzey deyil, burada insanlar yaşayır. Qonaq olarkən bu sadə qaydalara əməl edin:

• Şəkil çəkməzdən əvvəl icazə soruşun, xüsusən qadınların və uşaqların şəklini çəkərkən.
• Qapalı geyinin. Kənd mühafizəkardır; qısa şort və açıq geyim uyğun deyil, xüsusən məscid və pirlərin yanında.
• Həyətlərə və damlara icazəsiz çıxmayın. Damlar çox vaxt kiminsə həyətidir.
• Pirlərdə səssiz olun, içəri girməzdən əvvəl soruşun.
• Yerli məhsul alın. Yun corab, əl işləri və qonaq evlərində yemək kənd ailələrinə birbaşa gəlir gətirir.
• Zibili özünüzlə aparın. Kəndin zibil daşıma imkanları məhduddur.
• Dronla uçmazdan əvvəl yerli qaydaları və qoruq rəhbərliyinin tələblərini öyrənin.

Faydalı məsləhətlər

• Nağd pul götürün. Kənddə kartla ödəniş imkanı məhduddur, bankomat olmaya bilər.
• Yanacağı Qubada doldurun. Yol boyu yanacaqdoldurma məntəqəsinə güvənməyin.
• Hündürlüyə hazır olun. 2000 metrdən yuxarıda bəzi insanlar yüngül baş ağrısı və yorğunluq hiss edir; çox su için və tələsməyin.
• Xəritəni əvvəlcədən telefona yükləyin. Dağ yolunda mobil internet bəzi yerlərdə zəif ola bilər.